Ás que, por fortuna, vivides, ás que nos deixaron, para todas vai a miña gratitude, a lembranza emocionada, o meu afecto. Admírovos, sodes o meu/o noso referente, a luz que ilumina na escuridade, a voz que racha co silencio. Recupero as vosas historias, falo de vós e, mentres teña azos para investigar, vou seguir neste empeño porque, até hai pouco tempo, vos borraron da Historia, do ensino oficial, do discurso público. Fostes as silenciadas, as esquecidas.

Mesmo antes de termos nacido, fostes a nosa voz e os nosos ollos, a nosa esperanza. Abristes camiños polos que agora transitamos –tras os 40 anos de ditadura, tras a longa noite de pedra, que poetizou Celso Emilio–, defendistes os nosos direitos, cada unha desde o seu ámbito de actuación: a educación, a política, a creación, o sindicalismo, o agro, o mar, a economía do país… Porque estábades alí, compartíndoo todo, defendendo a liberdade e a xustiza, os dereitos humanos, luitando…

" Vós sufristes un duplo maltrato: por serdes desafectas ao novo réxime e por serdes mulleres. A planificación política e ideolóxica imposta polo franquismo e polo nacionalcatolicismo tivo unha especial incidencia nas vosas vidas". 

E a vosa luita, naquel período de infausta memoria –a sublevación fascista do 36 e o que veu despois–, conduciuvos á morte, á tortura, ao cárcere, ao exilio, tamén interior; aquela entrega levouvos a muitas renuncias e sufrimentos, a muita dor. Vós sufristes un duplo maltrato: por serdes desafectas ao novo réxime e por serdes mulleres. A planificación política e ideolóxica imposta polo franquismo e polo nacionalcatolicismo tivo unha especial incidencia nas vosas vidas. 

Querería lembrar todas e esculpir os vosos nomes nun grande mural: o da dignidade, que nunca perdestes. Mais non podo, sodes muitas. Sodes a metade daquel continxente humano que defendeu a República, violentada pola forza das armas. Por iso, lembrarei tres nomes. Con eles quero tamén homenaxear todas as que sofreron coma vós, polas mesmas causas, María Teresa Alvajar López, Joaquina Dorado Pita e Consuelo Rodríguez López, galegas que me honrades coa vosa amizade. De vós aprendín licións que nunca me ensinaron na universidade. E sigo a aprender porque, cada vez que me falades, non só reforzo as miñas conviccións, tamén me transmitides humanidade, sosego, paz. E liberdade, o tesouro máis prezado.  

A ti, María Teresa, o golpe militar arrincouche o que máis querías: desfixo a túa familia, que nunca máis se volveu reencontrar xunta, afastouche de Galiza, das túas paisaxes e da túa lingua, e tiveche que enfrontar a vida cando eras case unha nena. Viviche no exilio e, na luita pola supervivencia do día a día, pasache por mil apuros (nai con catro criaturas de dúas parellas que abandonaron as sus responsabilidades), porque eran tempos duros en que as mulleres non tiñan dereitos, nen axudas, nen eran respectadas. Ti resistiche, con coraxe, con forza. Aos 91 anos, es un exemplo para min. 

"E sigo a aprender porque, cada vez que me falades, non só reforzo as miñas conviccións, tamén me transmitides humanidade, sosego, paz. E liberdade, o tesouro máis prezado".  

Cara Joaquina, eras tamén moi nova cando participache activamente na luita e combatiche na toma do cuartel de Atarazanas e na ocupación do castelo de Montjuic. Desde a túa militancia cenetista, formache parte do “Consejo Económico de la Industria de la Madera Socializada” e, cando as tropas franquistas entraron en Barcelona, cruzache os Pirineos, estiviche en dous campos de refuxio, e escapache deles. Pasache polos cárceres franquistas, viviche no exilio muitos anos e, desde a clandestinidade, axudache o guerrilleiro Quico Sabaté. Fica muito por saber da túa vida. Coñecerémola, ten a certeza. Admiro a túa forza, aos 95 anos. 

E a ti, miña guerrilleira, miña querida Chelo, pouco me resta por dicer que non che dixera xa: non hai maior traxedia para unha moza nova que ouvir os tiros cos que che arrebataron  nai e pai, aquel 18 de outubro do 39, o mesmo día que cumprías 18 anos. Mais tarde, entre 1941 e 1949, perdiche catro irmáns, na guerrilla. Ti, tamén resistente antifranquista da “Federación de Guerrillas León-Galicia”, tiveche que partir ao exilio para salvar a vida e non regresache, non o desexas. Agora desde a túa casa de Île de Ré, xa cumpridos os 93 anos, segues a emocionarme cada vez que escoito a túa voz: “Sigo na luita”. Que o saibas: A túa luita é a miña, é a nosa, a de muitas republicanas. 



x