As mártires de Silán, crónica da guerrilla

As mártires de Silán, crónica da guerrilla
Detalle da publicación "Vida Guerrillera"
Detalle da publicación "Vida Guerrillera"  

Hai setenta anos púñase fin ao actuar da guerrilla na Mariña. O 21 de xuño de 1949 na bouza do Forcón, na Pena Grande de Silán, concello de Muras, un operativo da Garda Civil e da contrapartida asasinaba cinco loitadores antifascistas e daba por fechado o libro heroico da IV Agrupación nas terras mariñás.


3_SociedadePrimeiro foi Celia González Pernas, “Celia da Ferraría”, a forxar revoltas contra o fascismo. Despois, Xosefa Escourido Cobo, “Xosefa da Lúa”, a dar luz na noite pecha do franquismo. E tamén Xoán Galego Abeledo, “O Comandante”, da xinea revolucionaria dos “Buzo” de Mugardos; Xoán Pérez do Pico, “Xan de Xenaro”, o guerrilleiro de Grandal, e Manuel Clavero de la Iglesia, o terceiro mártir entre os fillos de Rafael Clavero.

Unhas e outros asasinados o 21 de xuño de 1949 na bouza do Forcón, na Pena Grande de Silán, no concello de Muras, após ser rodeado o refuxio onde se atopaban por membros da Garda Civil e da contrapartida, que utilizaron armas de fogo, granadas e bombas incendiarias para rematar con aquel foco de liberdade.

As causas da caída, as circunstancias das mortes e a identidade das vítimas ficou para sempre no corazón dos protagonistas da loita e na memoria popular. Segundo testemuña un guerrilleiro fuxido a Franza nun informe dirixido á dirección do PCE en 1952, probabelmente se tratase de Francisco Rei Balbís, “Moncho”, un veciño de Ourol discapacitado psíquico, quen mentres paseaba pola zona deu coa base que estaban a construír e informou deseguido no pobo do que acaba de ver, chegándolle a información ás forzas represivas.

Continúa o relato, neste caso utilizando como fonte Xosé Temblás Paz, que “ao día seguinte pola mañá cedo, Celia, que se atopaba de garda, deu a voz de alarma e fixo fronte á Garda Civil. Os gardas xa tiñan todo cercado, a operación realizouse de noite. Celia morreu no seu posto, Galego e Do Pico puideron saír.

O inimigo lanzou algunhas bombas incendiarias, un das cales caeu na furada, prendeu a gasolina e os camaradas do interior morreron. Galego e Do Pico continuaron combatendo pero tiñan malas armas e poucas municións, só cando esgotaron todas as posibilidades puxeron fin ás súas vidas cunha bomba”. 

A presenza do destacamento guerrilleiro na bouza do Forcón responde ao proceso de reorganización que vivía a guerrilla mariñá após a asemblea celebrada pola IV Agrupación en Goente, A Capela, a comezos de 1949. Analizada a situación organizativa no norte lugués, onde se contaba exclusivamente con Xosé Temblás Paz e Xosé Chao Rouco, “Benita”, e atendendo á nova liña de actuación, que acordara “manter as accións guerrilleiras, se ben estas debían ter un carácter máis político e organizativo”, a dirección da IV Agrupación toma a decisión de artellar unha nova base de apoio na zona, a semellanza daquelas covas que existían nas Fragas do Eume e que Rei Balbís, “Moncho”, comparou coas do Vietcong.

Mentres o grupo que pereceu na Pena Grande permanecía en Silán en tarefas de infraestrutura, outra parte do comando formado por Xosé Temblás, Xosé Chao Rouco, “Benita”; Roxelio Alonso Carral, “Canín”, e Antonio Veiga Mexuto, “Cacharrón”, tentaban “estabelecer novas estafetas para o Partido, ligar con algúns traballadores que traballaban na industria de Chavín” e desenvolver algunha acción de castigo.

[Podes ler a peza íntegra no número 351 do semanario en papel Sermos Galiza, á venda na loxa e nos quiosques]